هاکیو:اشعار کوتاه ژاپنی

هایکو:(به ژاپنی: 俳句)

هایکو ، کوتاه ترین نوع شعری در جهان است که توسط ژاپنی ها به ادبیات جهان معرفی شده است ، امروزه اغلب مردم جهان شعر ژاپن را با هایکو می شناسند . هایکو شعری است ۱۷ هجایی که در سه سطر نوشته می شود ، سطر اول و سوم هر کدام پنج هجا و سطر دوم هفت هجا دارند . هایکو نه وزن دارد و نه قافیه و آرایه های کلامی در آن به ندرت به کار می رود . حدود دو هزار سال پیش هایکو جزوی از یک فرم شعری ۳۱ هجایی به نام تانکا بود که از دو بخش تشکیل می شد و معمولا آن را شاعران به شیوه ی پرسش و پاسخ می سرودند . بخش نخست تانکا ۱۷ هجا دارد و بخش دوم آن ۱۴ هجا . تانکا به معنی شعر کوتاه است و در مقابل آن چوکا قرار دارد که به معنی شعر بلند است . با اینکه در ژاپن به غیر از تانکا و چوکا چندین فرم شعری دیگر هم وجود دارد شعرهای کوتاه محبوبیتشان بیش از بقیه است . در قرن شانزدهم میلادی به تدریج بخش ۱۷ هجایی تانکا مستقل شد و آن را هاکایی یا هایکو نامیدند .
هایکو در ابتدا محتوایی طنز آمیز داشت و به تدریج بر اثر در آمیختن با فلسفه ی ذن اعماق و جوانب آن گسترش یافت . ایجاز و سادگی و در عین حال عمق هایکو و هنر تصویری بدیع آن علاوه بر آنکه در چهار قرن گذشته شاعران زیادی را در ژاپن به خود کشانده است در دوره ی معاصر در خارج از ژاپن هم با استقبال قشر کتابخوان و شاعران و هنرمندان مواجه شده است و علاوه بر ترجمه هایکوهای ژاپنی به اغلب زبانهای دنیا ،درسراسرجهان شاعرانی پیدا شده اندکه به سرودن شعر به شیوه ی هایکوهای ژاپنی می پردازند .
امروزه هایکو دوستان و هایکو سرایان سراسر جهان دارای انجمنهای خاص در سطح محلی و ملی و بین المللی هستند و با برگزاری همایشها و سمینارهای دوره ای و یا از طریق سایتهای اینترنتی به بحث و تبادل نظر در مورد هایکو و تاریخچه و ابعاد هنری آن می پردازند .
هایکو هم اکنون در اقصی نقاط جهان به زبانی برای زندگی تبدیل شده است به تعبیری می توان گفت هایکو شعر نیست زیبایی نیست بلکه خود زندگی ست . تجربه ی شهودی هستی است که این مادر ِ همه ی هنرهای اصیل است . هایکوی عمیق همیشه ساخته ی ذن است . اما ذن یعنی مشاهده و تفکریعنی دیدن چیزها چنان که هستند و در تجربه های عمیق شهودی تجلی میکنند نه لزوما آن ذن که یکی از فرقه های بودایی مهایانه است . یاد آوری این نکته ضروری است که هایکو شعر کوتاه نیست . خیلی از تک بیت ها یا مصرع های فارسی هست که کوتاه تر از هایکوی هفده هجایی ژاپنی است.با این همه نمیتوان آن را هایکو نامید .
هایکو دارای دو منظره توامان . چیزی فراتر از فرم ادبی است . راه و وسیله ای است برای دیدن و درک دنیای پیرامون . هر هایکو لحظه ای را در خود تسخیر می کند . لحظه ای عادی که آوازش تا به دورها شنیدنی ست . و وقتی که این لحظه ، یم دم انسان را به بودنش به باور می رساند تا با خود بگوید : " خیلی آشناست ... این را من نیز دیده ام ، شنیده ام و ... "

---

گرد یک دریاچه
سپیده دم را انتظار می کشند
هم شکارچی و هم مرغابی
تسودا کی یو کو

---

در یك سوی
فانوس كاغذی ام
نخستین سپیده دم بهاری
ایسا

---

اولین نوشیدنی سال نو
با صندلهای حصیری به پا
سپیده دم
ایسا

---

زیر چتر هایکو
احوال‌‍پرسی
باشد برای بعد، حالا
عرقت را پاک کن
Make salutations
Later, but you’d do well to
Wipe your sweat now
杉良介
SUGI Ryousuke



ده هایکو برای گل آفتابگردان

1

太陽に

叱られて立つ

向日葵か

❋اینوما توئورو

❋古沼徹

همچنان ایستاده

جلوی سرزنش آفتاب

گل آفتابگردان

۲

私の部屋

のぞかないでよ

向日葵

❋ایوا شیتا اِمی کو

❋岩下恵美子

اتاق مرا

دزدکی نگاه نکن

گل آفتابگردان

۳

大向日葵

なぜきみひとり

項垂れて

❋تاته ایوا توشی ئو

❋立岩利夫

آفتابگردان بزرگ

چرا فقط تو

از پا افتاده‌ای

۴

向日葵の

百の眼をもつ

一本気

❋ساتو ماساکو

❋佐藤昌子

به یک جا می‌نگرد

گل آفتابگردان

با صد چشم

۵

顔よりも

大き向日葵

抱く少女

❋کوری­یاما کِی کو

❋栗山恵子

در آغوش دخترک

گل آفتابگردانی

بزرگ‌تر از صورتش



به زمستان از باران خیس شدن
حتی چتر و کلاهی نداشتن-
باشد! باشد!
(ماتسوئو باشو)

در یک سوی
فانوس کاغذی‌ام
نخستین سپیده‌دم بهاری
(کوبایاشی ایسا)

بهار من تنها همین است:
تک نهال بامبو
و یک شاخه‌ی بید
(کوبایاشی ایسا)

نمونه هایی از هاکیو غیر از شاعران ژاپنی:

نگاه تو

جهانی ست
که در آن صلح ابدی ست !
( بهنام علامی )
تنها زمانی کوتاه کنار هم بودیم
و فهمیدیم که عشق
هزاران سال می پاید !
( احمد شاملو )
حالا می‌فهمم چه می‌کشید
کیسه‌بوکسی که در گوشه‌ی حیات‌ِ دبیرستان‌ِ ما
آویزان بود
( یغما گلرویی )